تفاوت بین اختلالات شخصیت و اختلالات روانی: نکات مهم و کاربردی

مقدمه

سلامت روان یکی از مهم‌ترین ابعاد کیفیت زندگی انسان است. در سال‌های اخیر، آگاهی عمومی درباره موضوعاتی مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات شخصیت و مشکلات هیجانی افزایش یافته است؛ با این حال، بسیاری از افراد هنوز تفاوت میان انواع اختلالات روانی و اختلالات شخصیت را به درستی نمی‌دانند.

بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5-TR)، اختلال روانی مجموعه‌ای از الگوهای قابل توجه در شناخت، هیجان، تنظیم رفتار یا عملکرد روانی است که باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکرد فردی، اجتماعی، تحصیلی یا شغلی می‌شود.

هدف این مقاله افزایش آگاهی عمومی درباره دسته‌بندی‌های اصلی اختلالات روانی و شناخت بهتر تفاوت میان اختلالات بالینی و اختلالات شخصیت است. این اطلاعات جایگزین ارزیابی و تشخیص تخصصی توسط روان‌شناس یا روان‌پزشک نیست.

دسته‌بندی اختلالات روانی در DSM-5-TR

DSM-5-TR اختلالات روانی را در گروه‌های مختلفی طبقه‌بندی می‌کند. مهم‌ترین دسته‌ها شامل موارد زیر هستند:

۱. اختلالات رشد عصبی (Neurodevelopmental Disorders)

این اختلالات معمولاً در دوران رشد آغاز می‌شوند و بر یادگیری، توجه، ارتباط و عملکرد شناختی تأثیر می‌گذارند.

اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder)

اختلال کمبود توجه/بیش‌فعالی (ADHD)

اختلال یادگیری ویژه (Specific Learning Disorder)

اختلال ارتباطی

اختلال حرکتی رشدی

اختلال تیک و سندرم تورت

۲. طیف اسکیزوفرنی و سایر اختلالات روان‌پریشی

اختلال هذیانی (Delusional Disorder)

اختلال روان‌پریشی کوتاه‌مدت

اختلال اسکیزوفرنی‌فرم

اسکیزوفرنی (Schizophrenia)

اختلال اسکیزوافکتیو (Schizoaffective Disorder)

۳. اختلالات دوقطبی و مرتبط (Bipolar and Related Disorders)

اختلال دوقطبی نوع یک

اختلال دوقطبی نوع دو

اختلال سیکلوتایمیک

سایر اختلالات دوقطبی مشخص و نامشخص

۴. اختلالات افسردگی (Depressive Disorders)

اختلال افسردگی اساسی (Major Depressive Disorder)

اختلال افسردگی مداوم (Persistent Depressive Disorder)

اختلال تنظیمی همراه با خلق افسرده

اختلال ناخوشی پیش از قاعدگی (PMDD)

۵. اختلالات اضطرابی (Anxiety Disorders)

اختلال اضطراب جدایی

لالی انتخابی

فوبیای خاص

اختلال اضطراب اجتماعی

اختلال پانیک

آگورافوبیا

اختلال اضطراب فراگیر (GAD)

۶. اختلال وسواس فکری-عملی و اختلالات مرتبط

اختلال وسواس فکری-عملی (OCD)

اختلال بدریخت‌انگاری بدن (Body Dysmorphic Disorder)

اختلال احتکار (Hoarding Disorder)

اختلال کندن مو (Trichotillomania)

اختلال پوست‌کنی (Excoriation Disorder)

۷. اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرس‌زا

اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)

اختلال استرس حاد

اختلال سازگاری

۸. اختلالات تجزیه‌ای (Dissociative Disorders)

اختلال هویت تجزیه‌ای

فراموشی تجزیه‌ای

اختلال مسخ شخصیت/مسخ واقعیت

۹. اختلالات علائم جسمانی و مرتبط

اختلال علائم جسمانی

اضطراب بیماری

اختلال تبدیلی

اختلال ساختگی (Factitious Disorder)

۱۰. اختلالات خوردن و تغذیه

بی‌اشتهایی عصبی (Anorexia Nervosa)

پرخوری عصبی (Bulimia Nervosa)

اختلال پرخوری

اختلال مصرف غذای محدودکننده/اجتنابی (ARFID)

۱۱. اختلالات دفعی

شب‌ادراری

بی‌اختیاری مدفوع

۱۲. اختلالات خواب و بیداری

اختلال بی‌خوابی

اختلال پرخوابی

نارکولپسی

اختلالات ریتم شبانه‌روزی خواب

اختلال کابوس

۱۳. اختلالات مرتبط با مواد و اعتیاد

اختلال مصرف الکل

اختلال مصرف مواد

اختلال مصرف محرک‌ها

اختلال قماربازی

۱۴. اختلالات عملکرد جنسی

اختلال میل جنسی

اختلال برانگیختگی جنسی

اختلال ارگاسم

اختلال درد تناسلی-لگنی

اختلالات شخصیت در DSM-5-TR

اختلالات شخصیت الگوهای پایدار و انعطاف‌ناپذیر در تفکر، احساس و رفتار هستند که با انتظارات فرهنگی هماهنگ نیستند و می‌توانند باعث مشکلات قابل توجه در روابط، کار یا زندگی فردی شوند.

DSM-5-TR ده اختلال شخصیت اصلی را در سه خوشه معرفی می‌کند:

خوشه A: شخصیت‌های عجیب یا غیرمعمول

اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid Personality Disorder)
بی‌اعتمادی شدید، حساسیت نسبت به دیگران و تفسیر بدبینانه رفتارها.

اختلال شخصیت اسکیزوئید (Schizoid Personality Disorder)
فاصله گرفتن از روابط اجتماعی و محدودیت در بیان هیجان.

اختلال شخصیت اسکیزوتایپال (Schizotypal Personality Disorder)
باورهای غیرمعمول، سبک تفکر متفاوت و مشکلات در روابط اجتماعی.

خوشه B: شخصیت‌های هیجانی، نمایشی یا تکانشی

اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial Personality Disorder)
نادیده گرفتن حقوق دیگران و مشکلات مرتبط با قوانین اجتماعی.

اختلال شخصیت مرزی (Borderline Personality Disorder)
بی‌ثباتی هیجانی، ترس از ترک شدن و روابط ناپایدار.

اختلال شخصیت نمایشی (Histrionic Personality Disorder)
نیاز زیاد به توجه و رفتارهای هیجانی یا نمایشی.

اختلال شخصیت خودشیفته (Narcissistic Personality Disorder)
احساس اهمیت زیاد نسبت به خود و نیاز شدید به تحسین.

خوشه C: شخصیت‌های مضطرب یا ترسو

اختلال شخصیت اجتنابی (Avoidant Personality Disorder)
ترس از طرد شدن، احساس ناکافی بودن و اجتناب اجتماعی.

اختلال شخصیت وابسته (Dependent Personality Disorder)
نیاز زیاد به حمایت و دشواری در تصمیم‌گیری مستقل.

اختلال شخصیت وسواسی-کمال‌گرا (Obsessive-Compulsive Personality Disorder)
کمال‌گرایی افراطی، کنترل‌گری و تمرکز زیاد بر قوانین.

تفاوت اصلی اختلالات روانی و اختلالات شخصیت

۱. زمان شروع و الگو

بسیاری از اختلالات روانی ممکن است در دوره‌های مختلف زندگی ظاهر شوند و شدت آنها تغییر کند. در مقابل، اختلالات شخصیت معمولاً از نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شکل گرفته و الگوهای نسبتاً پایدار در شیوه فکر کردن، احساس کردن و ارتباط با دیگران ایجاد می‌کنند.

۲. حوزه تأثیر

اختلالات روانی ممکن است بیشتر بر خلق، اضطراب، ادراک، تفکر یا رفتارهای مشخص اثر بگذارند؛ در حالی که اختلالات شخصیت بیشتر با شیوه کلی فرد در روابط، مدیریت هیجان و برداشت از خود و دیگران ارتباط دارند.

۳. رویکرد درمان

روش درمان بسته به نوع مشکل متفاوت است و می‌تواند شامل روان‌درمانی، درمان شناختی-رفتاری، آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان، درمان‌های دارویی در موارد مناسب و حمایت‌های اجتماعی باشد.

جمع‌بندی

بر اساس DSM-5-TR، اختلالات شخصیت بخشی از طیف گسترده اختلالات روانی محسوب می‌شوند. شناخت این دسته‌بندی‌ها به افراد کمک می‌کند تا نگاه دقیق‌تر و همدلانه‌تری نسبت به سلامت روان داشته باشند.

وجود یک ویژگی یا علامت به تنهایی به معنی وجود اختلال نیست و تشخیص تنها باید توسط متخصص سلامت روان و بر اساس ارزیابی جامع انجام شود.